ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CHẾ BIẾN SÂU TRE TẦM VÔNG TẠI ĐẠ TẺH – LÂM ĐỒNG
Xây dựng hệ sinh thái công nghiệp tre xanh theo mô hình chuỗi liên kết vùng
Trong bối cảnh thế giới đang chuyển dịch mạnh sang xu hướng phát triển xanh, vật liệu tái tạo và kinh tế tuần hoàn, tre đang dần trở thành một trong những loại vật liệu sinh học có tiềm năng lớn nhất của thế kỷ 21. Nếu trước đây tre chủ yếu được xem là vật liệu dân dụng truyền thống hoặc nguyên liệu giá rẻ thì hiện nay, tại nhiều quốc gia phát triển, tre đã được nghiên cứu và ứng dụng như một loại vật liệu công nghiệp có khả năng thay thế một phần gỗ tự nhiên, thép, nhựa và nhiều vật liệu phát thải cao khác.
Tại Việt Nam, tre tầm vông là một trong những giống tre có giá trị cao nhờ đặc tính thân cứng, độ chịu lực tốt, độ bền cao và tính thẩm mỹ phù hợp với kiến trúc nhiệt đới. Tuy nhiên, phần lớn hoạt động khai thác tre hiện nay vẫn chủ yếu dừng lại ở việc bán nguyên liệu thô như cây tre nguyên cây, cọc tre, giàn giáo hoặc các sản phẩm gia công đơn giản có giá trị thấp. Điều này khiến ngành tre khó hình thành chuỗi giá trị bền vững, người trồng tre có thu nhập không ổn định và địa phương chưa tận dụng được hết tiềm năng kinh tế từ nguồn tài nguyên sẵn có.
Trong khi đó, xu hướng toàn cầu đang cho thấy nhu cầu ngày càng lớn đối với vật liệu xanh, nội thất sinh thái và kiến trúc bền vững. Các thị trường như Nhật Bản, châu Âu, Hàn Quốc, UAE hay Australia đang gia tăng nhu cầu sử dụng vật liệu tre trong xây dựng, thiết kế nội thất, cảnh quan và các công trình nghỉ dưỡng. Nhiều resort, eco-lodge, glamping và công trình kiến trúc xanh tại Bali, Thái Lan hay Maldives hiện nay sử dụng tre như một vật liệu chủ đạo thay vì chỉ là vật liệu trang trí phụ trợ. Điều đó cho thấy tre không còn được nhìn nhận như vật liệu truyền thống mà đang dần trở thành một loại vật liệu lifestyle gắn với phong cách sống xanh và phát triển bền vững.
Đây chính là cơ hội rất lớn để Đạ Tẻh – Lâm Đồng phát triển ngành tre tầm vông theo hướng chế biến sâu, thay vì chỉ dừng lại ở mô hình khai thác nguyên liệu thô. Với điều kiện khí hậu phù hợp, quỹ đất còn lớn và khả năng hình thành vùng nguyên liệu tập trung, Đạ Tẻh có tiềm năng trở thành trung tâm vật liệu tre kỹ thuật và sản phẩm tre chất lượng cao của khu vực phía Nam.
Tuy nhiên, để phát triển được ngành tre theo hướng hiện đại, cần thay đổi hoàn toàn tư duy phát triển. Giá trị của ngành tre trong tương lai không nằm ở việc khai thác nhiều cây tre hơn mà nằm ở khả năng xử lý vật liệu, tiêu chuẩn hóa sản xuất, thiết kế sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Nói cách khác, định hướng chiến lược không phải là “bán cây tre”, mà là phát triển “công nghiệp vật liệu tre”.
Thực tế cho thấy điểm yếu lớn nhất của ngành tre Việt Nam hiện nay không nằm ở nguồn nguyên liệu mà nằm ở công nghệ xử lý. Phần lớn tre trên thị trường dễ bị mối mọt, cong vênh, nứt hoặc xuống cấp nhanh do chưa được xử lý kỹ thuật đúng tiêu chuẩn. Đây là nguyên nhân khiến nhiều công trình tre tại Việt Nam có tuổi thọ thấp và làm giảm niềm tin của thị trường đối với vật liệu tre. Trong khi đó, tại các quốc gia có ngành tre phát triển mạnh như Indonesia, Colombia hay Trung Quốc, tre được xử lý bằng các công nghệ như carbon hóa, xử lý borax/boric, xử lý áp lực và hệ thống sấy kiểm soát độ ẩm nghiêm ngặt trước khi đưa vào sản xuất.
Một ví dụ điển hình là các công trình tre nổi tiếng tại Bali – Indonesia của IBUKU và Green School Bali. Những công trình này sử dụng tre như vật liệu kết cấu chính cho trường học, resort và nhà ở cao cấp với tuổi thọ hàng chục năm nhờ quy trình xử lý kỹ thuật bài bản. Tại Trung Quốc, ngành engineered bamboo (tre kỹ thuật) hiện đã phát triển mạnh với các sản phẩm như bamboo flooring, bamboo laminated board hay bamboo composite được xuất khẩu đi toàn cầu. Trong khi đó, Việt Nam dù có nguồn tre phong phú nhưng phần lớn vẫn chỉ xuất khẩu nguyên liệu hoặc sản phẩm giá trị thấp.
Điều đó cho thấy cơ hội rất lớn cho các địa phương có vùng nguyên liệu tre như Đạ Tẻh nếu biết đầu tư đúng hướng vào chế biến sâu. Trọng tâm đầu tiên cần phát triển là xây dựng trung tâm xử lý và gia công tre kỹ thuật chất lượng cao. Đây là nền tảng sống còn của toàn bộ chuỗi giá trị. Việc đầu tư hệ thống chống mối mọt, lò sấy, kiểm soát độ ẩm và gia công kỹ thuật sẽ giúp tạo ra nguồn nguyên liệu tre ổn định, có tuổi thọ cao và đáp ứng được các tiêu chuẩn công trình hiện đại.
Sau khi làm chủ được vật liệu, bước tiếp theo là phát triển các sản phẩm nội ngoại thất tre chất lượng cao phục vụ thị trường B2B trong nước và xuất khẩu. Đây là phân khúc có giá trị gia tăng rất lớn và phù hợp với xu hướng kiến trúc sinh thái hiện nay. Tuy nhiên, định hướng phát triển cần tránh đi theo mô hình hàng thủ công mỹ nghệ giá rẻ vì phân khúc này cạnh tranh rất mạnh, khó mở rộng quy mô và biên lợi nhuận thấp. Thay vào đó, tre cần được định vị như một vật liệu của phong cách sống xanh và kiến trúc cao cấp.
Tre tầm vông đặc biệt phù hợp với các phong cách thiết kế tropical, japandi, wabi sabi và eco-luxury – những xu hướng đang phát triển mạnh trên toàn cầu. Các sản phẩm như bàn ghế resort, pergola, bungalow tre, outdoor furniture, panel tre, vách trang trí hay các module kiến trúc lắp ghép đều có tiềm năng thương mại rất lớn. Đây cũng là nhóm sản phẩm phù hợp với thị trường resort, homestay, beach club, farmstay và các công trình du lịch sinh thái đang phát triển mạnh tại Việt Nam.
Để hiện thực hóa định hướng phát triển này, cần có một đơn vị đủ năng lực đóng vai trò hạt nhân dẫn dắt chuỗi liên kết từ vùng nguyên liệu, xử lý kỹ thuật, sản xuất cho đến phát triển thị trường. Trong mô hình này, S-GREEN được định hướng trở thành doanh nghiệp đầu chuỗi, giữ vai trò xây dựng chiến lược tổng thể và từng bước tổ chức thực thi nhằm hình thành hệ sinh thái công nghiệp tre tầm vông tại Đạ Tẻh.
Trọng tâm chiến lược của S-GREEN là phát triển thương hiệu “HTX Tre Tầm Vông Tố Lan” trở thành trung tâm xử lý và gia công tre tầm vông chất lượng cao, đồng thời là làng nghề sản xuất các sản phẩm nội ngoại thất tre phục vụ thị trường B2B trong nước và hướng tới xuất khẩu trong tương lai.
Khác với mô hình sản xuất nhỏ lẻ truyền thống, HTX Tre Tầm Vông Tố Lan được định hướng hoạt động theo mô hình chuỗi liên kết giữa người trồng tre, đơn vị xử lý vật liệu, xưởng sản xuất, đội ngũ thiết kế và thị trường tiêu thụ. Đây là yếu tố cực kỳ quan trọng vì ngành tre muốn phát triển bền vững phải có khả năng tiêu chuẩn hóa nguyên liệu và kiểm soát chất lượng toàn chuỗi.
Trong giai đoạn đầu, HTX tập trung xây dựng vùng nguyên liệu, hệ thống xử lý chống mối mọt, lò sấy và gia công cơ bản nhằm tạo ra nguồn vật liệu tre đạt tiêu chuẩn phục vụ cho các công trình kiến trúc và decor xanh. Đây là giai đoạn xây nền tảng kỹ thuật và xây dựng uy tín thị trường. Khi đã làm chủ được vật liệu, HTX sẽ mở rộng sang sản xuất nội thất, ngoại thất, module kiến trúc tre và các giải pháp không gian sinh thái phục vụ resort, homestay, quán cafe sân vườn và các công trình nghỉ dưỡng cao cấp.
Tuy nhiên, định hướng của S-GREEN không chỉ dừng lại ở việc phát triển một mô hình đơn lẻ tại Đạ Tẻh mà hướng đến xây dựng một hệ sinh thái liên kết vùng cho ngành tre Việt Nam. Mô hình chuỗi liên kết được triển khai tại xã Đạ Tẻh sẽ được S-GREEN nghiên cứu, chuẩn hóa quy trình và đóng gói thành mô hình phát triển hoàn chỉnh để từng bước nhân rộng sang các địa bàn khác tại Lâm Đồng cũng như nhiều tỉnh thành khác có tiềm năng về tre và vật liệu sinh học.
Mỗi địa phương sẽ được nghiên cứu chuyên sâu để xác định định vị phát triển phù hợp với lợi thế cạnh tranh riêng của từng vùng. Có địa phương tập trung phát triển vùng nguyên liệu và xử lý vật liệu thô, có nơi phát triển mạnh về sản xuất nội thất, có nơi phù hợp với du lịch sinh thái và kiến trúc tre, trong khi một số khu vực khác có thể phát triển theo hướng vật liệu tre kỹ thuật hoặc ứng dụng tre trong nông nghiệp công nghệ cao. Điều này giúp tránh cạnh tranh nội vùng và tạo ra sự chuyên môn hóa trong toàn hệ sinh thái.
Các mô hình này sẽ vừa hoạt động độc lập, vừa liên kết chặt chẽ với nhau thông qua vai trò trung tâm điều phối của S-GREEN trong chuỗi giá trị ngành tre Việt Nam nói chung và tre tầm vông nói riêng. Mô hình liên kết vùng này cho phép chia sẻ:
- công nghệ xử lý
- tiêu chuẩn kỹ thuật
- thiết kế sản phẩm
- vùng nguyên liệu
- năng lực sản xuất
- hệ thống phân phối
- thương hiệu chung
- thị trường xuất khẩu
Đây là mô hình có tính chiến lược rất cao vì ngành tre Việt Nam hiện nay đang thiếu sự liên kết và phần lớn hoạt động nhỏ lẻ, manh mún. Khi các mô hình được kết nối thành hệ sinh thái vùng, toàn bộ chuỗi giá trị sẽ có năng lực cạnh tranh mạnh hơn, khả năng đáp ứng các đơn hàng lớn tốt hơn và tạo ra lợi thế dài hạn cho ngành tre Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Về dài hạn, định hướng của S-GREEN không chỉ là phát triển sản phẩm tre mà còn hướng tới xây dựng hệ sinh thái công nghiệp vật liệu xanh dựa trên tre tầm vông. Từ nền tảng hiện có, các mô hình liên kết có thể từng bước mở rộng sang nghiên cứu và phát triển các sản phẩm như bamboo composite, panel tre, vật liệu tiêu âm, vật liệu cảnh quan và các ứng dụng tre trong nông nghiệp công nghệ cao. Đây là hướng đi có khả năng tạo ra giá trị kinh tế rất lớn và giúp nâng cây tre từ một loại nguyên liệu nông nghiệp truyền thống trở thành nền tảng cho ngành công nghiệp vật liệu sinh học hiện đại.
Nếu được triển khai bài bản và có chiến lược dài hạn, mô hình liên kết vùng do S-GREEN dẫn dắt hoàn toàn có khả năng trở thành một hệ sinh thái tre quy mô lớn của Việt Nam, nơi mỗi địa phương là một mắt xích chuyên biệt nhưng được kết nối chặt chẽ trong cùng một chuỗi giá trị. Đây không chỉ là cơ hội nâng cao giá trị cây tre tầm vông mà còn là cơ hội xây dựng một ngành công nghiệp xanh mang bản sắc Việt Nam, có khả năng cạnh tranh quốc tế và phát triển bền vững trong nhiều thập kỷ tới.
Tác giả : Nguỵ Văn Tiên – Công ty S-GREEN